Khoa học, công nghệ phải trở thành trụ cột then chốt của kinh tế tri thức

Nhìn thẳng vào hạn chế, chẩn đoán đúng “căn bệnh” cản trở phát triển

Theo PGS.TS Bùi Thị An, các Văn kiện trình Đại hội XIV được chuẩn bị công phu, súc tích và ngắn gọn, đặc biệt Báo cáo chính trị, thể hiện rõ định hướng đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045; đồng thời nhấn mạnh mô hình phát triển bền vững, bao trùm, dựa trên con người, lấy nhân dân làm trung tâm.

Điểm nổi bật của Văn kiện lần này là tính dự báo tốt hơn, thể hiện sự đổi mới tư duy, dám nhìn thẳng vào sự thật và chẩn đoán đúng những “căn bệnh” cản trở phát triển. Dự thảo đã chỉ rõ “Cơ chế, chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo còn nhiều hạn chế, vướng mắc; Nguồn lực đầu tư, cơ chế tài chính, chế độ đãi ngộ chưa phù hợp; thị trường khoa học công nghệ chậm phát triển; Doanh nghiệp chưa thực sự đóng vai trò trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia”.

 “Đây là những nhận định rất đúng, thể hiện sự đổi mới tư duy, dám nhìn nhận nguyên nhân chủ quan của Đảng ta - điều trước đây còn ít được đề cập” - bà An khẳng định và cho rằng Đại hội XIV sẽ là dấu mốc quan trọng định hình chiến lược phát triển đất nước trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Từ kinh nghiệm nhiều năm nghiên cứu và quản lý khoa học, PGS.TS Bùi Thị An kiến nghị Dự thảo Văn kiện cần tiếp tục khẳng định rõ hơn vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như trụ cột then chốt của nền kinh tế tri thức. Mặc dù Văn kiện đã đề cập mục tiêu phát triển lĩnh vực này, song chưa thực sự nhấn mạnh tính đột phá về cơ chế, nguồn lực và môi trường sáng tạo.

Theo bà An, dự thảo cần xác định rõ việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, Nhà nước tạo khung thể chế thuận lợi; trao quyền tự chủ cao hơn cho các tổ chức nghiên cứu công lập; hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm Nhà nước - tư nhân hỗ trợ đổi mới sáng tạo.

“Phải có cơ chế thông thoáng nguồn lực, khoán theo sản phẩm cuối cùng, giảm thủ tục hành chính, mở rộng đặt hàng nghiên cứu từ Nhà nước và doanh nghiệp. Đồng thời, cần nâng tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển lên mức tiệm cận khu vực để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư mạnh vào nghiên cứu, đổi mới công nghệ” - bà An đề xuất và nhấn mạnh yêu cầu hình thành thị trường và sàn giao dịch công nghệ quốc gia để thúc đẩy mua bán, chuyển giao công nghệ trong và ngoài nước.

Nguồn nhân lực chất lượng cao là “đột phá của mọi đột phá”

PGS.TS Bùi Thị An đề nghị Văn kiện dành nội dung riêng cho phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao gắn với cơ chế tuyển dụng nhân tài, coi đây là “đột phá của mọi đột phá”. Cần chống bình quân chủ nghĩa trong đánh giá, đãi ngộ theo giá trị đóng góp thay vì theo chức vụ; có chính sách dài hạn, thực chất cả về vật chất và môi trường làm việc để thu hút, giữ chân nhà khoa học giỏi, trong đó có Việt kiều, chuyên gia nước ngoài, thế hệ trẻ và đội ngũ nữ trí thức. Từ đó, bà An đề xuất hình thành Hội đồng tư vấn trí thức quốc gia hoặc mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu để tập hợp trí thức trong và ngoài nước, bao gồm cả những người đã nghỉ hưu nhưng còn tâm huyết.

“Cần có chính sách mời các chuyên gia cao tuổi làm cố vấn cho các bộ, ngành - như mô hình Hà Nội đã thực hiện” - bà An dẫn chứng và cho rằng cần tạo môi trường để trí thức phản biện, góp ý thẳng thắn, coi phản biện xã hội là động lực của đổi mới sáng tạo.

PGS.TS Bùi Thị An cũng đề nghị tổ chức các diễn đàn định kỳ cấp quốc gia giữa lãnh đạo Đảng, Nhà nước và giới trí thức để trao đổi trực tiếp về chiến lược phát triển. Đồng thời, cần số hóa và kết nối đội ngũ trí thức, phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia Việt Nam, để Nhà nước và doanh nghiệp có thể dễ dàng đặt hàng nghiên cứu, tư vấn. Cùng với đó, nên có chính sách tôn vinh, biểu dương thường niên những trí thức, nhóm trí thức có đóng góp thực chất cho quốc gia, bất kể vị trí công tác; khen thưởng cần dựa trên cống hiến thực, thay vì chức vụ.

Với tư cách một nữ tri thức, PGS.TS Bùi Thị An mong muốn Văn kiện Đại hội XIV bổ sung và làm rõ hơn nội dung về bình đẳng giới và phát triển bao trùm. Bình đẳng giới không chỉ là vấn đề công bằng xã hội, mà còn là động lực của đổi mới sáng tạo và phát triển quốc gia.  Bởi vậy cần có chính sách cụ thể để tăng tỷ lệ nữ tham gia lãnh đạo, quản lý, nghiên cứu khoa học; thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp nữ; đảm bảo điều kiện làm việc, cống hiến và cân bằng cuộc sống cho phụ nữ trong các lĩnh vực công nghệ cao.

PGS.TS Bùi Thị An bày tỏ kỳ vọng Văn kiện Đại hội XIV sẽ thể hiện rõ tinh thần dấn thân, đổi mới và khát vọng cống hiến của đội ngũ trí thức Việt Nam, trong đó có lực lượng nữ trí thức - những người âm thầm nhưng bền bỉ đóng góp cho phát triển đất nước.